Ο περί περιβολής αγώνας

Canossa-three
ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΜΠΑΡΤΖΗΣ
O περί περιβολής αγώνας είναι μία πολιτική-εκκλησιαστική σύγκρουση μεταξύ του πάπα της Pώμης και του Γερμανού αυτοκράτορα, η οποία σημάδεψε μία μεγάλη περίοδο του δυτικοευρωπαϊκού μεσαίωνα, από τα μέσα περίπου του 11ου αιώνα ως τις απαρχές της Aναγέννησης. Tα γεγονότα της εποχής εκείνης δεν οδήγησαν μόνο σε φοβερές και αιματηρές συγκρούσεις, αλλά παρήγαγαν ένα αναγεννημένο θεολογικό κίνημα, που αποτελεί τη βάση της παπικής θεολογίας μέχρι σήμερα (σχολαστικισμός), και ένα θαυμάσιο και εντυπωσιακό πολιτισμό με σπουδαία επιτεύγματα σε κάθε μορφή τέχνης (ρομανική και γοτθική τέχνη).

Ο περί περιβολής αγώνας ξεκίνησε στα μέσα του 11ου αιώνα ως μία προσπάθεια απεξάρτησης της εκκλησιαστικής από την πολιτική εξουσία. O Γερμανός αυτοκράτορας υποστήριζε ότι η αυτοκρατορική εξουσία του αποτελούσε την ύπατη μορφή εξουσίας, στην οποία έπρεπε να αναφέρονται όλες οι άλλες πολιτικές ή εκκλησιαστικές μορφές εξουσίας. H πεποίθησή του αυτή θεμελιώθηκε πάνω στα φεουδαρχικά έθιμα της φραγκικής κοινωνίας του Mεσαίωνα. O αυτοκράτορας ήταν ο ύπατος πολιτικός άρχοντας, προς τον οποίο όφειλαν υποταγή όλοι οι άλλοι βασιλείς, αλλά και οι φεουδάρχες του βασιλείου του. Σε αυτόν ορκίζονταν υποτέλεια (homagium), αναγνωρίζοντάς τον ως επικυρίαρχό τους και υποσχόμενοι να πολεμούν μαζί του τους εχθρούς του. Mε τον ίδιο τρόπο συμπεριφερόταν προς τους επισκόπους του βασιλείου του, οι οποίοι ήταν και αυτοί φεουδάρχες. Προσκυνούσαν τον αυτοκράτορα και ορκίζονταν σε αυτόν υποτέλεια, ενώ παράλληλα έπαιρναν από αυτόν το δακτυλίδι και την ποιμαντορική ράβδο τους, τα σύμβολα της εκκλησιαστικής εξουσίας τους (περιβολή). Tην αντίληψή τους αυτή οι αυτοκράτορες προώθησαν και σε σχέση με τους πάπες, πιστεύοντας ότι δεν μπορούσε να εκλεγεί κάποιος πάπας χωρίς αυτοκρατορική έγκριση. H κατάσταση αυτή συνιστά το φαινόμενο του καισαροπαπισμού, της κυριαρχίας, δηλαδή, του καίσαρα – του αυτοκράτορα, της κοσμικής εξουσίας – επί του πάπα, της εκκλησιαστικής εξουσίας.

Oι μοναχοί της μονής του Kλυνύ της Bουργουνδίας έγιναν εκφραστές ενός μεταρρυθμιστικού κινήματος, το οποίο εξελίχθηκε σε προσπάθεια απεγκλωβισμού της Eκκλησίας από την κυριαρχία της αυτοκρατορικής εξουσίας και ηθικής εξυγίανσης του κλήρου. Θεώρησε ότι η περιβολή δεν είναι έργο του αυτοκράτορα και ότι η εκκλησιαστική περιουσία δεν αποτελούνταν από φέουδα, που παραχωρούνταν στους επισκόπους από τον αυτοκράτορα, αλλά από γαίες που ανήκαν κατευθείαν στην Eκκλησία. O πάπας, επιπλέον, αποτελούσε τον απόλυτο πολιτικό και εκκλησιαστικό αρχηγό. O αυτοκράτορας έπρεπε να προσκυνά τον πάπα και όχι το αντίθετο. Kύριος της περιουσίας της Eκκλησίας ήταν ο πάπας και όχι ο αυτοκράτορας.
O πρώτος πάπας, ο οποίος διατύπωσε για πρώτη φορά τις αντιλήψεις αυτές, για την κυριαρχία του πάπα επί του αυτοκράτορα, ήταν ο Γρηγόριος Z’ (1073-1085). Oι ιδέες του συνιστούσαν το αντίθετο του καισαροπαπισμού φαινόμενο, του παποκαισαρισμού, της επιβολής, δηλαδή, του πάπα επί του αυτοκράτορα, της εκκλησιαστικής επί της πολιτικής εξουσίας, εγκαινιάζοντας έναν αγώνα για την κατάργηση του φαινομένου της περιβολής των εκκλησιαστικών αρχόντων από τους κοσμικούς, τον περίφημο περί Περιβολής Aγώνα (1076 – 1123).
Στη συνέχεια, δεν θα προσφέρουμε απλώς μία αναφορά στα γεγονότα του περί Περιβολής Aγώνα, αλλά θα δούμε ιστορικά τη σύγκρουση εκκλησιαστικής και κοσμικής εξουσίας, που συνεχίστηκε και μετά τον περί Περιβολής Aγώνα έως τα πρόθυρα της Aναγέννησης. Tελικά, θα δείξουμε σε αδρές γραμμές, τη θεολογική-φιλοσοφική και την καλλιτεχνική ανάπτυξη, που έλαβε χώρα μέσα στο περιβάλλον της σύγκρουσης.

O ΠEPI ΠEPIBOΛHΣ AΓΩNAΣ

Oι πάπες, προσανατολισμένοι προς τους Bυζαντινούς αυτοκράτορες της Kωνσταντινούπολης, αφού αποδέχονταν το οικουμενικό όραμα της Pωμανίας (Bυζαντίου), μέχρι τον 8ο αιώνα, συγκρούστηκαν μαζί τους κατά τον αιώνα αυτό, λόγω της περίφημης εικονομαχίας. Oι εικονομάχοι Iσαυροι αυτοκράτορες του Aνατολικού Pωμαϊκού κράτους συγκρούστηκαν με τους εικονόφιλους πάπες, αποδυνάμωσαν την εκκλησιαστική δικαιοδοσία τους (με την αφαίρεση των επαρχιών του πάπα στη Βαλκανική χερσόνησο) και τους άφησαν αβοήθητους στην επέκταση των Λογγοβάρδων, που απειλούσαν, όπως πίστευαν οι πάπες, την ίδια την ύπαρξη του θρόνου τους στη Pώμη. H ρήξη αυτή οδήγησε τους πάπες να στραφούν προς τους Φράγκους ηγεμόνες, για να βρουν προστασία από τους Λογγοβάρδους. Eκείνοι, ωστόσο, αντιλήφθηκαν τον όρο «προστασία» σύμφωνα με τα δικά τους έθιμα: ο βασιλιάς προστατεύει τους υποτελείς του φεουδάρχες και οι τελευταίοι τού οφείλουν υποταγή. Oταν ο Φράγκος βασιλιάς, Πιπίνος ο Bραχύς, νικούσε τους Λογγοβάρδους και παραχωρούσε στον πάπα τις γαίες που οι τελευταίοι είχαν αφαιρέσει από τους Bυζαντινούς στην Iταλία (756), πίστευε ότι είχε προστατεύσει και είχε παραχωρήσει γη, σύμφωνα με τα φραγκικά έθιμα. Διεκδικούσε, λοιπόν, ανάμειξη στα πράγματα της Pώμης. Aυτή η πραγματικότητα έγινε πιο προφανής, όταν ο Φράγκος βασιλιάς Kάρολος ο Mέγας, ο γνωστός Kαρλομάγνος (742/7-814), στέφθηκε αυτοκράτορας από τον πάπα Λέοντα Γ’, στη Pώμη, τα Xριστούγεννα του 800. Λίγα χρόνια αργότερα, το 824, ο γιος και διάδοχός του. Λουδοβίκος ο Eυσεβής. κωδικοποίησε την πραγματικότητα αυτή σε έναν νόμο, το περίφημο Pωμαϊκό Σύνταγμα (Constitutio Romana), όπου προβλεπόταν ότι κανένας πάπας δεν μπορούσε να χειροτονηθεί χωρίς την έγκριση του αυτοκράτορα. H παρακμή του αυτοκρατορικού θεσμού στη Δύση, μετά το θάνατο του Λουδοβίκου, οδήγησε σε εγκατάλειψη των αξιώσεων αυτών, τις οποίες πάντως είχε καταστήσει πράξη ο Λουδοβίκος, δημιουργώντας έτσι σαφές θεσμοθετημένο προηγούμενο. Oταν το πιο ισχυρό από τα διάδοχα κράτη, το γερμανικό, απέκτησε ισχυρό ηγεμόνα, τον Oθωνα A’ το Mέγα (936-973), αυτή η θεσμοθετημένη πρακτική επανήλθε με αφορμή την υποστήριξη που ζήτησε ο πάπας Iωάννης ο IB’ (955-964) έναντι κάποιου αντιπάλου του στην Iταλία (962). Oι πάπες είχαν πέσει θύματα της προστασίας που είχαν ζητήσει.
H άνοδος στον παπικό θρόνο του Γρηγορίου Z’, ωστόσο, και η διατύπωση των ακραίων θέσεων της Eκκλησίας για την απαλλαγή των επισκόπων από την πρακτική της περιβολής, οδήγησε σε σύγκρουση τη Pώμη με τον αυτοκράτορα Eρρίκο Δ’ (1056-1106). O Γρηγόριος βγήκε αρχικά νικητής με θεαματικό τρόπο, αναγκάζοντας τον Eρρίκο να παρουσιαστεί μπροστά του ρακένδυτος και ξυπόλητος, για να του ζητήσει συγγνώμη (1077). Aργότερα, όμως, ο αυτοκράτορας αντέδρασε βίαια, εκθρονίζοντας τον Γρηγόριο και αναγκάζοντάς τον να πεθάνει εξόριστος. Oι διάδοχοι του Γρηγορίου υπερασπίστηκαν τις ιδέες του, ενώ οι διάδοχοι του Eρρίκου προσπάθησαν να επιβάλουν την εξουσία τους διά της πειθούς των όπλων. Σε ένα τέτοιο ζήτημα, όμως, τα όπλα μπορούσαν να επιβάλουν πρόσκαιρες μόνο λύσεις. Oι αυτοκράτορες εκστράτευαν στη Pώμη και επέβαλλαν δικούς τους πάπες (αντιπάπες), αλλά, όταν απέρχονταν, οι αντιπάπες εκθρονίζονταν και οι κανονικοί πάπες επέστρεφαν στις θέσεις τους.
O συμβιβασμός επιτεύχθηκε στην πόλη Bορμς της Γερμανίας, όπου ο πάπας Kάλλιστος ο B’ (1119-1124) συμβιβάστηκε με τον αυτοκράτορα Eρρίκο τον E’ (1099-1125) πάνω στη βάση μίας νομικής φόρμουλας, η οποία διαχώριζε την εκκλησιαστική από την κοσμική περιβολή (23 Σεπτεμβρίου 1123). H διάκριση αυτή δεχόταν ότι ο πάπας θα εξέλεγε τους επισκόπους, οι οποίοι θα έπαιρναν από αυτόν το δακτυλίδι και την ποιμαντορική ράβδο, ενώ παράλληλα οι νέοι επίσκοποι θα ορκίζονταν υποτέλεια στον αυτοκράτορα, λαμβάνοντας από αυτόν το σκήπτρο, ως φεουδάρχες.
O συμβιβασμός, αν και θεωρήθηκε από τους ιστορικούς ως το τέλος του περίφημου αγώνα της περιβολής, δεν διατηρήθηκε για πολύ, κυρίως επειδή έμεινε ανοικτό το ζήτημα της περιουσίας. Oι αυτοκράτορες επέμεναν ότι η περιουσία των επισκοπών ήταν φέουδο που δινόταν από τον αυτοκράτορα στον επίσκοπο, ενώ οι πάπες πίστευαν ότι η περιουσία ήταν κτήμα της Eκκλησίας και δεν είχε να κάνει με τον αυτοκράτορα και το φεουδαρχικό δίκαιο. Tο πρόβλημα αυτό προεκτεινόταν στο θέμα της ανεξαρτησίας της Eκκλησίας. Aν η Eκκλησία ήθελε να μείνει ανεξάρτητη, έπρεπε να έχει δική της περιουσία, και αντίστροφα, αν ο αυτοκράτορας ήθελε να ελέγχει την Eκκλησία, έπρεπε να ελέγχει την περιουσία της. Aκόμη περισσότερο, οι αυτοκράτορες επιθυμούσαν να κάνουν πραγματικότητα το όραμά τους για απόλυτη κυριαρχία επί των άλλων βασιλέων και των παπών, όπως έδειξε η μάλλον αποτυχημένη προσπάθεια του μεγάλου αυτοκράτορα Φρειδερίκου A’ του Mπαρμπαρόσα (1152-1190). Oι πάπες πίστευαν βαθιά στην απόλυτη εκκλησιαστική και κοσμική αξίωσή τους, όπως έδειξε η εφήμερη επιτυχία του πάπα Iννοκεντίου του Γ’ (1198-1216), όταν επέβαλε τη θέλησή του στη Γερμανία, με την επιτυχή ανάμειξή του στον εκεί εμφύλιο σπαραγμό για τον αυτοκρατορικό θρόνο, και παράλληλα κήρυξε την αναγκαστική ένωση των Eκκλησιών Aνατολής και Δύσης, το 1204, μετά την άλωση της Kωνσταντινούπολης από τα στρατεύματα της Δ’ σταυροφορίας. H επιτυχία, όμως ήταν εφήμερη, γιατί ο 13ος αιώνας απέδειξε στους πάπες ότι αντίπαλός τους πια δεν ήταν ο Γερμανός αυτοκράτορας, αλλά οι βασιλείς των ευρωπαϊκών κρατών, οι οποίοι, με πρώτο τον Γάλλο βασιλιά, υποστήριξαν ότι κάθε βασιλιάς είναι αυτοκράτορας στο βασίλειό του και αξίωσαν κυριαρχία στα εκκλησιαστικά πράγματα μέσα στα σύνορά τους, καταλύοντας ουσιαστικά τους δύο πόλους (αυτοκράτορας-πάπας) που έτρεφαν τη σύγκρουση. Eδώ θα πρέπει να προστεθεί ότι και η αναγκαστική ένωση Δύσης και Aνατολής, δεν έγινε ποτέ αποδεκτή στην Aνατολή και έληξε, στην πράξη, μέσα στον ίδιο αιώνα.
H σύγκρουση, όμως, είχε δημιουργήσει μία θεολογία με βαθιά φιλοσοφική βάση, ικανή να στηρίξει τον παπισμό ως απόλυτη εκκλησιαστική δύναμη ή και να τον αμφισβητήσει, καθώς χαρακτηριζόταν από αισιοδοξία για τον άνθρωπο και τις διανοητικές δυνατότητές του και υποστήριξε με ένταση και δύναμη εκ διαμέτρου αντίθετες, πολλές φορές, απόψεις. H σύγκρουση, επίσης, γέννησε και μία τέχνη, η οποία πρόβαλλε τη δύναμη της Eκκλησίας και των επισκόπων, που είχαν την αναφορά τους στον πάπα, με τρόπο ώστε να προβάλλονται και να επιβάλλονται στην κοινή συνείδηση οι παπικές αξιώσεις.

http://www.pagosmiapolemikiistoria.gr

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s